Martenitsa: Mart'ın Kırmızı-Beyaz İpliği

Martenitsa (мартеница), kırmızı ve beyaz ipliklerden yapılan küçük bir süstür. Adı, Bulgar halk inanışında kışı bitirip baharı getiren, ruh hâli çabuk değişen Baba Marta'dan, yani Mart Nine'den gelir. Gelenek 1 Mart'ta başlar; insanlar birbirine martenitsa takar ve bileğe ya da yakaya iliştirir.

UNESCO kaydı

2017'de UNESCO, Bulgaristan, Kuzey Makedonya, Moldova ve Romanya'nın ortak başvurusuyla 1 Mart ile ilişkili kültürel uygulamaları Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesi'ne aldı. UNESCO'nun açıklamasına göre iplik, çiçek açmış ilk ağaç, kırlangıç ya da leylek görülünce çözülür. Uygulamanın değişken hava gibi tehlikelere karşı simgesel bir koruma sunduğu ve bilginin özellikle kırsal kesimde kadınlar ve kızlar arasında aktarıldığı belirtilir. Aynı gelenek Makedoncada Martinka, Romence ve Moldovacada Mărțișor adıyla geçer.

Renkler, figürler, söylenceler

İngilizce Vikipedi'ye göre tipik martenitsa iki küçük bebekten oluşur: ağırlıkla beyaz olan erkek Pijo ve ağırlıkla kırmızı, etekli kadın Penda. Kırmızıya hayat ve kan, beyaza ise saflık ve mutluluk anlamı verilir; kaynaklar yorumlarda ayrışabilir. Bir anlatıya göre Baba Marta 1 Mart'ta yatak yorganını silkeler ve dökülen tüyler yılın son karı olur. Bazı araştırmacılar geleneğin kökünü, yün anlamına gelen sözcükten türeyen antik eiresione süslerine kadar götürür; bu bir görüştür, kesin bir hüküm değildir.

Kaynaklara göre martenitsa takmak, mizacı değişken Baba Marta'nın merhametini dilemek ve baharı çabuklaştırmak anlamında anlatılır; kırmızı ile beyazın birlikte sağlık dileğini simgelediği de söylenir. Benzer gelenekler Kuzey Makedonya, Yunanistan, Arnavutluk (verorja), Romanya ve Moldova'da da görülür; Balkan yarımadasına özgü ortak bir bahar kültürünün parçası olduğu için ad ve ayrıntılar bölgeden bölgeye değişir.

• Zaman: gelenek mart ayının başında yaşanır; martenitsa takmak ya da çıkarmak o ayın havasıyla ilişkilendirilir.
• Takma yeri: İngilizce Vikipedi'ye göre giysiye iliştirilir ya da bileğe veya boyna takılır.
• Çıkarma işareti: çiçek açan ilk ağaç, kırlangıç veya leylek.
• Sözlük: Баба Марта Mart Nine, мартеница martenitsa, Пижо и Пенда çift figür, пролет bahar.
• Karşılaştırma: komşu ülkelerde aynı geleneğin farklı adlarını duyabilirsiniz.

Kaynak: UNESCO ICH, Cultural practices associated to the 1st of March, https://ich.unesco.org/en/RL/cultural-practices-associated-to-the-1st-of-march-01287; Wikipedia, Martenitsa, https://en.wikipedia.org/wiki/Martenitsa; Wikipedia, Baba Marta, https://en.wikipedia.org/wiki/Baba_Marta; Bulgarca Vikipedi, Мартеница, https://bg.wikipedia.org/wiki/Мартеница; erişim 2026-10-08.